Sa dulo, umalis si Celia upang maglingkod sa isang monasteryo. Si Rosa ay bumalik sa Maynila, walang natutunan. Si Luis naman ay naiwang mag-isa, napapaligiran ng yaman ni Rosa na hindi naman kanya, at pinalilibutan ng pagsisisi. 1. Ang Salawahan sa Pag-ibig Hindi lamang dalawang babae ang pinagpilian ni Luis—kundi dalawang uri ng buhay: ang simple ngunit payapa (Celia) at ang marangya ngunit walang laman (Rosa). Ipinapakita ng nobela na ang tao ay likas na natutukso sa ginhawa, ngunit ang tunay na pag-ibig ay nangangailangan ng sakripisyo. 2. Ang Hatol ng Lipunan sa Panahon ng mga Amerikano Ipinapakita ni Lope K. Santos ang pagpasok ng materyalismo at indibidwalismo dahil sa kulturang Amerikano. Si Rosa ay sumisimbolo sa “Amerikanisadong” Pilipino—may pera, may edukasyon, ngunit walang moral na basehan. Si Celia naman ay ang Lumang Pilipinas: mahirap ngunit marangal. 3. Ang Kahalagahan ng Paninindigan Itinuro ng nobela na ang pag-ibig ay hindi isang laro. Ang “salawahang puso” ay sumisira hindi lang sa relasyon kundi pati sa pagkatao. Si Luis ay hindi masamang tao—siya ay mahina. At ang kahinaan ay mas mapanganib kaysa sa masamang hangarin. 4. Ang Babala laban sa Kayabangan Naging instrumento si Rosa upang sirain ang dalawang buhay—kay Luis at kay Celia. Ipinapakita nito na ang kayamanang walang puso ay nagdadala lamang ng kalungkutan. Konklusyon: Bakit Dapat Basahin ang Salawahang Pag-ibig? Ang Salawahang Pag-ibig ni Lope K. Santos ay higit pa sa isang klasikong kwento ng pag-ibig. Ito ay salamin ng ating lipunan kahit sa kasalukuyang panahon. Ilan sa atin ang nahaharap sa parehong sitwasyon ni Luis? Ilan ang naghahangad ng “mas mahusay” (kayamanan, status, kaginhawahan) kahit na nangangahulugan ito ng pagsira ng tiwala ng taong tunay na nagmamahal sa atin?

Nasaktan si Luis. Napagtanto niyang ginamit lamang siya. Nagmakaawa siya kay Celia. Ngunit si Celia, kahit mahal pa rin si Luis, ay tumanggi. “Ang salawahang pag-ibig ay walang patutunguhan,” ang sabi niya. “Hindi ako pangalawa sa puso ng sinuman.”

Sa huli, ang nobelang ito ay nag-iiwan ng isang matinding tanong sa bumabasa:

Introduksyon: Ang Ama ng Gramatikang Filipino

(Kung kailangan mo ng karagdagang sipi o pagsusuri sa bawat kabanata, maaari kang magtanong muli.)

Si Celia ay nagtitimpi. Alam niyang may iba nang kinahuhumalingan si Luis, ngunit umaasa pa rin siyang magbabago ito. “Ang pag-ibig na totoo ay nagpapatawad,” ang sabi niya sa kanyang sarili, ngunit unti-unti rin siyang nasasaktan. Isang gabi ng bagyo, nagkasakit si Celia. Ipinatawag niya si Luis sa pamamagitan ng isang kaibigan. Ngunit si Luis ay nasa bahay ni Rosa, nakikinig sa musika at umiinom ng mamahaling alak. Nang malaman ni Luis ang kalagayan ni Celia, tumakbo siya sa baryo. Dumating siya ngunit huli na—si Celia ay nasa matinding lagnat, halos walang malay.

Sa harap ng kama ni Celia, nagkaroon ng matinding pagtatalo ng damdamin si Luis. Sa isang tabi ay ang kanyang responsibilidad at pagmamahal kay Celia; sa kabilang tabi ay ang tukso ng kayamanan at maginhawang buhay kasama si Rosa. Sa huling bahagi ng nobela, nagkita ang tatlo sa isang lumang simbahan. Si Rosa, sa harap ng altar, ay nagtapat na hindi siya tunay na nagmamahal kay Luis. Nais lamang niyang patunayan na kaya niyang agawin ang nobyo ng isang mahirap na katulad ni Celia. Ito ay isang laro para sa kanya—isang pagpapakita ng kapangyarihan ng mayayaman.